I

Lat meg byrja i ein ende som kanskje er noko uventa: i det fullstendig ukontrollerbare. På eit lengre sjukehusopphald nyleg, kom eg av ulike grunnar inn i ein tilstand der eg ikkje fekk teke til meg verken vått eller tørt på fleire dagar, og der eg på grunn av smerter og usikkerheit ikkje fekk sova. Dette varte nokre døgn, og eg var sjølvsagt ganske utmatta og slapp av dette. Ein ettermiddag kom ein sjukepleiar inn til meg med noko smertestillande, men til si overrasking fekk han ikkje kontakt med meg. Eg låg i senga på eit einmannsrom og retta blikket mot han, men såg han ikkje. Han prøvde på ulike måtar å oppretta kontakt; med høgmælt tiltale og varsam risting, og sjølv om eg delvis responderte på tiltale og hadde augo halvvegs oppe, var kontakten så dårleg at han tilkalla overlegen. Etter kvart kom det fleire pleiarar til. Utan hell prøvde fleire av dei på ulike måtar å oppnå kontakt. Då dei ikkje fekk tilfredsstillande resultat, tilkalla dei det som vert kalla Mobilt Innsats Team (MIT), som er ei spesialisert eining som raskt rykkar ut for å behandla pasientar med akutt forverra tilstand på sengepostar.

 Det underlege var at eg sjølv midt i denne situasjonen opplevde at eg var ute i ein hage ein varm, solrik sommardag. Det var eit stort og idyllisk anlegg med gangstiar mellom plenar og blomebed, små skulpturar og fine fontener. Andre folk gjekk på gangstiane og lenger borte var det eit slags tårn. Men der i solskinet og i dei vakre omgjevnadane vart eg plutseleg svært dårleg og slapp, så eg måtte setja meg, ja, halvt leggja meg nedpå ein kvit hagebenk som stod der ved gangstien.

Då kom det folk til for å hjelpa meg. Eg kjente att røystene til sjukepleiaren og overlegen, utan at eg reagerte på at dei også var der ute i hagen. Men då eg prøvde å svara på deira spørsmål om kva som var gale, forstod dei ikkje kva eg sa. Det kom bare babbel og intense lydar frå meg. Eg bad dei så inderleg eg kunne, om å henta papir og penn slik at eg kunne svara på spørsmåla deira skriftleg, men dei forstod ikkje. Dei var etter kvart mange rundt meg, og alle var like fortvila over å ikkje vera i stand til å kommunisera. Dei hjelpte meg opp på beina, og byrja føra meg inn mot ein bygning i nærleiken. Då me kom inn, såg eg at det låg ark og ein blågrøn reklamepenn på ei hylle i inngangspartiet, så eg grabba desse og like etter sette hjelparane mine meg ned på ein stol ved eit bord, og eg var klar til å byrja skriva.

Men plutseleg brasa eg gjennom. Det var som om eg brått, på eit sjokkerande vis, kom ut av djupt vatn og opp i klår kvardagsluft. Med eitt var eg heilt vaken og fullstendig til stades i sjukehusrommet. I mi marerittaktige oppleving såg eg at eg var omgitt av seks kvitkledde som alle stod kring senga mi og stira forbausa på meg. Det var som å vera hovudperson i ein film ein absolutt ikkje ville vera med i.

«Men eg sa jo at de skulle henta papir og penn!» sa eg med irritert røyst. Eg såg på dei etter tur. Ingen såg ut til å hugsa at eg hadde bede dei om dette. Og overlegen forsikra meg beroligande om at dei ikkje hadde fått med seg dette ønsket mitt. Han sendte MIT attende med beskjed om at det ikkje var bruk for dei likevel.

Og dei fortalde meg nå sin historie. Dei hadde bedt meg følgja ein finger med augo, og eg hadde augo halvt oppe og eg hadde gjort eit halvhjarta forsøk på dette, men augo gleid att. Dei opplevde at eg responderte litt på risting, klyping og tiltale, men at eg likevel ikkje vakna til. Overlegen vurderte både epileptisk anfall og slag, men då eg vakna til på den måten, verka ingen av desse diagnosane aktuelle lenger.

Dette er eit døme på kor opprivande og veldig ubehageleg det kan vera å føla at ein mister kontrollen fullstendig midt inne i det ein trudde var ein føreseieleg kvardag, om dette nå var ein noko spesiell kvardag, i og med at eg låg i ei seng på sjukehuset.

Når ein høyrer ei slik historie, er det ikkje så underleg at det å ha kontroll er noko som vert vurdert som svært positivt og ettertrakta for oss. Å ha kontroll viser styrke. Å ha stålkontroll er eit ideal for oss. Å mista kontrollen er eit teikn på veikskap.

Men så viser Hartmut Rosa i sine bøker korleis dette kontrollerande idealet har ført til eit rasjonaliseringsprosjekt i Vesten, der målet vert å kontrollera alt: «Alle fenomener i verden må bores i, beherskes, erobres, tas i bruk.» Dette dreier seg om å få kontroll over vår eigen kropp og omverda. Me må bli meir veltrente, ta av nokre kilo, få ned blodtrykket og få bort rynkene, og så må me endra på sinn og psyke: verta rolegare, meir avslappa og meir miljømedvitne. Samstundes skal me få med oss mest mogleg: reise hit og dit, og på det viset erobra mest mogleg av verda, koma oss opp på flest mogleg fjelltoppar, få med oss filmar, konsertar og teater.

Rosa hevdar at alt dette fører både til eit stadig høgare tempo, det han kallar ‘akselerasjon’, og til eit aggressivt forhold til verda. Han skildrar ikkje minst korleis ei verd som vert heilt ut kontrollerbar vil verta ei gråare og mindre levande verd. For ei verd der alt er kjent og føreseieleg, der alt kan planleggjast og der me kjenner utfallet av våre handlingar og verdas reaksjonar på desse, vil i ein viss forstand verta ei død verd. Med Max Weber sine ord vil verda verta avmystifisert og ho vil forstumma. Når alt kan bereknast og manipulerast vert omverda åndlaus og kald. Vårt forhold til tilværet har då mista noko vesentleg, nemleg det som kan røre ved noko essensielt i oss, det som kan bevege oss og skape ein levande relasjon mellom oss og andre, mellom oss og det som omgir oss.

I følge Rosa vil det som verkeleg kan engasjera menneska ha ei viss grad av noko ukontrollerbart over seg, mellom anna fordi me då ikkje veit på førehand korleis det vil gå når me oppsøkjer det. Dette skapar spenning og innleving. Dette kan dreia seg om alt frå kjærleik til fotballkampar, skriv Rosa. Like fullt er det nettopp det som me ikkje kan kontrollera, som får oss til å oppleva det Rosa kallar resonans: ein gjensidig og levande dialog mellom noko djuptliggjande i oss sjølv og omverda. Rosa opererer som kjent med omgrepsparet resonans og akselerasjon, der det siste står for ein aukande fart på alt i samfunnet og ei trong til å stadig finna opp noko nytt. Noko av dette samsvarar ganske godt med eit omgrepspar eg har nytta når eg har skrive om poesi: fordjuping og fornying. Det første vil seia å gå lenger inn i det same stoffet, medan det andre tyder å prøva å finna nye og gjerne sensasjonelle uttrykksformer som vekker oppsikt.

Korleis kan så poesien vera ei opning inn til eit positivt forhold til omverda, til ein levande dialog? 

Som eksempel på fenomen der mennesket kan oppleva resonans, nemner Rosa musikk, biletkunst, teater, naturopplevingar og poesi. Og her er eg interessert i kva det spesifikt er med poesien som kan opna opp for moglege resonansopplevingar.

Eg vil ta ein liten omveg før eg kjem dit. Den amerikanske psykologen Jerry Duvinsky har skrive ei bok som rett og slett heiter How to Lose Control. Kort sagt går Duvinsky si terapiform ikkje ut på å få folk til føla seg betre, men til å verta betre til å føla. Han hevdar at mange lidingar oppstår fordi folk prøver å unngå ubehagelege emosjonar. Dei lir fordi dei kjempar for å oppnå kontroll. Han lærer sine klientar å omfamna og akseptera dei mørke kjenslene dei har lært at dei må skuva vekk. Sår, traume og skadar styrer åtferda deira utan at dei er klar over det, dersom dei ikkje bevisst aksepterer desse. Denne forma for såkalla akseptans er òg sentral i øvingar i mindfulness.

Om me lyttar til det poetar sjølv seier om diktskriving, kan me i eit intervju med NRK høyra at Øyvind Rimbereid ganske forsiktig seier at poetar gjerne prøvar «å finna det som ligg litt utanfor ramma eller bildet, det som er på sida interesserer gjerne poetane seg meir for enn det som er i sentrum.» Men då kan dei framleis vera i eit ganske kontrollerbart område, dei bare oppdagar noko som ikkje alle andre er opptekne av.

Ser me på kva Olav H. Hauge noterte i dagboka si den 30. juni i 1965, er me på veg litt lenger inn mot det ukontrollerbare: «Pass på det vesle flakket, den vesle skuggen i medvitet, (når du skriv) valet stend millom den og ein regel, det konvensjonelle.» (s. 689, band II, Dagbøkene.)

Poetar snakkar òg om at eg-et bør trekkja seg tilbake for å gje diktet den plassen det skal ha. At ein skriv best når ein gløymer seg sjølv. Kanskje tyder dette å gje slepp på den medvitne kontrollen og sjå kva som dukkar opp. Andre som gir skriveråd kan leggja vekt på det å bare sitja stille og venta, meditera eller vera merksame på kva slags ord eller linjer som uventa dukkar opp i sinnet, når ein bare sit og pustar. Medan andre vil råda den skrivande til å bare skriva i veg og prøva å kopla ut den kritiske vurderinga, og sjå kva som då kjem fram på arket eller skjermen. Slike råd går i retning av å gje slepp på alle planar, vurderingar og bevega seg inn i det ukontrollerbare, sleppa impulsar til same kvar dei kjem frå.