180. utgåve | 26. februar 2026 | BOKMELDING
Verda, fylden og det forunderlege
I dikta er Wisława Szymborska ikkje brautande og omfamnande, men heller ikkje bare audmjuk og lågmælt.
AV HELGE TORVUND
DIKT
Wisława Szymborska
Slutten og begynnelsen
Utvalgte dikt 1945-1933
Gjendikta frå polsk og med etterord av Agnes Banach
149 s.
Flamme forlag, 2026
I dikta er Wisława Szymborska ikkje brautande og omfamnande, men heller ikkje bare audmjuk og lågmælt.
DIKT
Wisława Szymborska
Slutten og begynnelsen
Utvalgte dikt 1945-1933
Gjendikta frå polsk og med etterord av Agnes Banach
149 s.
Flamme forlag, 2026
AV HELGE TORVUND
Då Wisława Szymborska heldt sin Nobelpristale i 1996, sa ho nokre vesentlege ord om fenomenet «inspirasjon». For det første fjernar ho inspirasjonsmonopolet frå poetar og kunstnarar, og hevdar at det finst, og vil alltid finnast, ein type menneske som opplever inspirasjon, som medvite vel sitt arbeid og som utfører dette med liv og lyst og med fantasi. Det kan til dømes dreia seg om legar, pedagogar, gartnarar – og hundre andre yrke. For desse kan arbeidet vera eit uendeleg eventyr, der dei heile tida møter nye utfordringar. Det mest karakteristiske ved desse, er at, «sjølv om dei kan møta motstand og koma til kort, så held dei alltid nysgjerrigheita ved like. Frå kvar gåte som dei klarer å løysa, flagrar det opp ein heil sverm med nye spørsmål. Inspirasjon – kva nå den er for noko – oppstår av eit tilbakevendande «Eg veit ikkje.»
Denne undrande, nysgjerrige og undersøkjande haldninga vart ikkje mindre aktuell for Szymborska ettersom verda kring henne endra seg i dei tidsperiodane ho levde. Det politiske og kulturelle miljøet i Polen etter andre verdskrigen var prega av sovjetisk kommunisme og Szymborska vart som så mange andre, fascinert av denne ideologien. Men etter eit par år som medlem av Det polske sameinte arbeidarparti, innsåg ho at denne ideologien ikkje skapte eit betre samfunn og at røynda kravde noko anna av henne. Agnes Banach skriv i etterordet: «Skammen over hennes hittil naive fascinasjon for kommunismen var noe hun aldri lot seg selv glemme, noe hun fortsatte å bearbeide i sitt poetiske program.»
Denne nye samlinga med gjendiktingar av dikta til Szymborska opnar med følgjande fine nostalgiske linjer:
En gang kunne vi verden utenat:
– den var liten nok til å rommes i et håndtrykk,
enkel nok til å uttrykkes i et smil,
alminnelig, som et snev av sannhet i en bønn.
(s. 7)
I dikta sine er ho ikkje brautande og omfamnande, men heller ikkje bare audmjuk og lågmælt. Ho står ved sida av lesaren og peikar på verda, på fylden og det forunderlege. Me gler oss over dette, men kjenner at vemodet smyg seg inn og stiller seg opp ved sida av poeten og lesaren, ristar trist på hovudet og kviskrar: «Skal me verkeleg mista alt dette?»
Så mye verden fra alle kanter:
Nordsjøen, nordlys, murener, morener,
hasselnøtter, haler, hauker, ildfontener –
alt dette for meg, og meg alene?
Kjerr, kjefter og tryner, geranier, regndråper,
knelere, seler – jeg står her og måper.
(s. 75)
Denne inderlege undringa hennar! Den er så fundamental, så til dei grader grunnleggjande, og i tillegg blir den framført med ei fascinerande blanding av takknemlegheit, forundring og dette lune glimtet av humor: «hvor gjør man av elger og elefanter?»
Alvoret kviler like gjennomført over desse linjene, der ho understrekar kor kortvarig vårt opphald på jorda er. Livet er rikt og fyldig og med denne dødens avgrunn i sin kjerne. «På den ene bredden død, på den andre liv.» Ein kan kjenne at det rykker i djupe lag under lesinga. At dette er poesi som famnar og grip og held fast ved verda, men veit at ein likevel må la det heile gli ut av hendene. Og dette gjer at me vert som medreisande, aleine, men levande til stades i det same, rike og varierte tilværet som poeten.
Szymborska skriv så sterkt om vilkåra til menneska. Og trass fabelaktige fantasibilete og eventyrlege sprang, vender ho stadig attende til desse vilkåra, til dømes med linjer som desse: «Virkeligheten er virkelig: / Det er et større mysterium» og «Virkeligheten åpner seg av seg selv / og lar seg aldri lukke.» Og i dei lagnadstunge orda: «Kroppene vi ble tilbudt var ubekvemme / og tålte ikke tidens tann.»
I denne samanhengen vert eg freista til å sitera ein annan stor polsk poet, Adam Zagajewski, som sa i eit intervju: «Poesi som litteratur, som språk, oppdagar i verda eit sjikt av røynda som har vore uobservert, og ved å gjera det, endrar dette noko i liva våre, utvidar det rommet som fortel kva me er. Så ja, poesien har kraft til å gjenoppretta det øydelagde, sjølv om ingen statistikk nokon gong har vist det.»
Szymborska kan òg trekkja fram dette perspektivet, at «døden / kommer alltid for sent», og på sitt vakraste vis skildra korleis livet lever og vinn:
Hjerter banker i eggene.
Skjelettene til spedbarn vokser.
Frø kan skryte av sine to første blader,
og ofte høye trær i horisonten.
(s. 100)
HELGE TORVUND er poet. Han har arbeidd som psykolog og som hovudmeldar av lyrikk i Dagbladet. Torvund har i ei årrekke vore lærar ved den digitale skriveverkstaden Diktkammeret.no. I tillegg til diktsamlingar har han publisert barnebøker, sakprosa, songtekstar og gjendiktingar.
