175. utgåve | 22. januar 2026 | BOKMELDING
Sakleg mystikk
Den svenske poeten Göran Sonnevi skriv på eit uendeleg dikt som prøver å kartleggja område som ligg utanfor språket.
AV HELGE TORVUND
DIKT
Göran Sonnevi
Det oföreställbaras vinge
208 S.
Albert Bonniers Förlag, 2025
Den svenske poeten Göran Sonnevi skriv på eit uendeleg dikt som prøver å kartleggja område som ligg utanfor språket.
DIKT
Göran Sonnevi
Det oföreställbaras vinge
208 S.
Albert Bonniers Förlag, 2025
AV HELGE TORVUND
Mange språkmedvitne poetar har sett det slik at deira oppgåve mellom anna dreier seg om å bevega seg inn i eit grenseland der språket sluttar, men tilværet og verda held fram. I Noreg har Sigmund Mjelve vore ein av dei som mest tydeleg har vitna om at det er dette dikta hans driv på med. I 1994 fekk han Brageprisen for ei diktsamling med tittelen Område aldri fastlagt. Han gav òg ut andre diktsamlingar med titlar som peika i same retning, som: Intet er her (prosa og dikt, 1984) og Oppdateringer i anledning tausheten (1993).
Men av alle nordiske poetar er det neppe nokon som har vore meir standhaftig når det gjeld dette, enn den 86-årige svenske poeten Göran Sonnevi. Eit tilbakevendande tema hjå Sonnevi går igjen også i denne nye boka, som har den noko gåtefulle tittelen Det oföreställbaras vinge, eller vengen til det me ikkje kan førestilla oss, nemleg i møtet mellom det som kan seiast, sjåast, skrivast, gjerast, og det som det ikkje finst språk for, det som glir unna når ein prøver å setja ord på det. Dette kan ein finna att i ei rekkje av titlane på diktsamlingane hans: Det omöjliga, Bok utan namn, Framfor ordens väggar, Oavslutade dikter, ja, til og med i tittelen på debutsamlinga, Outfört frå 1961.
Av og til når eg les Sonnevi kjem eg på eit uttrykk som poeten og essayisten Werner Aspenström brukte om måleri av Hammershøi i essaysamlinga Ögonvittnen. Han hevda at nokre av måleria til Hammershøi «utstrålar en saklighetens mystik». Dette oppnår Sonnevi også, slik eg ser det, når han gjennom å skildra konkrete, kvardagslege hendingar og observasjonar, opnar for noko udefinerbart og språklaust som ligg like bak det konkrete.
Den opne og undrande haldninga Sonnevi har klart å ta vare på, kjem mellom anna til uttrykk gjennom at han held gåande ein dialog med seg sjølv. Han stiller spørsmål, og eit trekk ved desse nye dikta, er at dei oftare enn før ender med at han svarar seg sjølv med eit ganske bastant «Nei!» – som her:
Me er altså grenselause?
Nei!
Som visse utøvande musikarar og komponistar, har Sonnevi sett sitt eiga umiskjennelege merke på sine verk. Ein treng bare å lesa nokre få linjer før ein kjenner igjen hans særeigne stil. Og sjølv om dette kan høyrast ut som noko som kan verka gjentakande og stilleståande, så er det svært sjeldan at det er dette aspektet som vert påtrengjande. Snarare er det slik at ein vert imponert over denne poeten si evne til å driva på med sitt, få det han skriv til å verta friskt, nært, nytt, og samstundes halda fast på eit alvor og eit poetisk blikk på ei skiftande samtid.
Som for å understreka dette, har Sonnevi med dikt frå tida før han debuterte, og debuten hans fann stad i 1961, så me snakkar om dikt som er over 60 år gamle. Også i boka «Språk; Verktøy; Eld» frå 1980, skriv han «eg arbeider med eit uendeleg dikt».
Det skjer noko med ein som lesar, når ein går inn i den straumen av pågåandedikting som Göran Sonnevi presenterer for oss. Dei mest enkle og daglegdagsehendingar og opplevingar, får ein poetisk energi av den samanhengen, dendiktsamlinga, som linjene er del av. Som her:
Når eg løfta augo
frå frukostens avis såg eg
at det snødde I vårsolvervet
sitt grå lys
(s. 40)
På eit enkelt og rett fram vis, vert kvardagen poetisk, og Sonnevi kan opna veldige perspektiv, av og til av Tor Ulvenske dimensjonar:
Skal lyset
og blomane
finnast her
etter oss?
(s. 39)
Også i denne nye boka vekslar Sonnevi mellom svært korte, frie dikt, via nokre meir strukturerte oppsett med to gonger fire linjer pluss to gonger tre linjer, og vidare til lengre dagbokaktige oppteikningar som går over fleire sider, med lange linjer. I desse skiftar perspektivet ofte i raska sprang frå filosofiske og politiske refleksjonar via heilt konkrete kvardagslege observasjonar blant anna av blomar, fuglar og insekt. I desse variasjonane kan det nok av og til dukka opp ting som ein tenkjer kunne vore redigert eller sortert ut, fordi nokre kommentarar til nyheitsbiletet fort kan verta uaktuelle, men samstundes er nett denne skrivemåten med på å understreka ein levande og spontan metode, der det som er rundt poeten til ei kvar tid, trengjer seg på for å bli med i diktet. Og nett dette er ein del av Sonnevi sin særeigne stil og plasserer han midt i vår verd.
Ein ting som går igjen i denne boka er «skuggen», som ei påminning om at det er fleire sider ved alt, og at det finst ei mørklagt og ofte destruktiv side ved fenomena.
Skuggen
rører også ved
kvart ord
(s. 107)
Tett opptil skildringar av kjærleiken og lyset, kjem skuggen, døden, fråværet. Alltid dette doble ved tilværet.
Og midt i eit lengre dikt, i ein straum av observasjonar, kan eit skinande nyord brått stå der og skapa ei heilt spesiell lesar-oppleving:
Ein einsam kvit sommarfugl flagrar
Ein stor augestikkar flyg Fuglestillheit Der, langt
borte finst Sollentuna sentrum, skjult bak tre
Me var der, i eit ikkje-elektronisk bankærend
på eit av dei få kontora som er opne for
ålmennheita
(s. 100)
Her står ordet «Fuglestillheit», «Fågeltystnad», ut som ein sterk kontrast til det me vanlegvis kunne venta å finna, som ordet «Fuglesong». Med sine kreativt nyskapte ord skapar Sonnevi rom for ettertanke og refleksjon og får fram fleire lag av det som omgir oss. Ein annan stad i samanheng med det uutførde, formulerer han ordet «slumpengelen», ei samansetjing der det guddommelege og det tilfeldig kjem saman og skapar noko uhøyrt og tankevekkjande. Ikkje utan humoristisk snert.
Eit anna døme på korleis det eine ordet kan løftast fram, finn me i eit dikt om Isreal og Palestina, der diktet sluttar slik
Kvart
døde menneske
ein uendeleg skade
Indre Ytre
Ein Gudsskade
(s. 162)
I eit dikt frå kunstgalleriet Lousianna ved Humlebæk i Danmark, sat Sonnevi saman med forfattarparet Mia Berner og Pentti Saarikoski ein morgon i 1980 og snakka om –
korleis politikken i eit dikt
om den var galskap eller ikkje,
var som eit tre, skulle
handsamast på same måte som eit tre
Vatnet sine små bølgjer glitra, rørde seg,
i sitt gull-lys, høyrdest
med alle sine små lydar,
ingen andre lydar, ikkje noko anna lys
gjennom den kvite disen
Langt borte opna krigen seg
(s. 78)
Nokre av dei orda han skapar, har ein oppløftande og frigjerande verknad. Som når han i sine vendingar frå krig og brutalitet, kan fokusera på heilt nære konkrete fenomen, og oppsummera det i eitt nytt ord:
I går var barnebarnet her,
Litt over to år gammalt Han dansa på golvet,
hoppa Ansiktet stråla Mot oss For seg sjølv
Slik me kan vera for kvarandre I kjærleiksverda
Sonnevi kan av og til nytta vendingar som set meg heilt ut. Eg forstår absolutt ikkje kva det er han skriv om, men han gjer det likevel på ein slik måte at eg vert sitjande og stira fascinert på linjene framfor meg. Som om linjene har kome attende frå det området som me ikkje har språk for, ikkje veit heilt kvar me er eller kvar me skal, men flyg med det uførestillbare si veng:
Nå ventar eg på deg
At du skal koma tilbake frå jorda
Der du er i din fullstendige fart
Der du er i din glede
Diktlinene av Göran Sonnevi som er siterte i teksten, er gjendikta til norsk av Helge Torvund.
HELGE TORVUND er poet. Han har arbeidd som psykolog og som hovudmeldar av lyrikk i Dagbladet. Torvund har i ei årrekke vore lærar ved den digitale skriveverkstaden Diktkammeret.no. I tillegg til diktsamlingar har han publisert barnebøker, sakprosa, songtekstar og gjendiktingar.
