174. utgåve | 18. desember 2025 | BOKMELDING
Ein fest for fantasien
Bestemødrer med svimlande vengespenn i mangfaldige former.
AV HELGE TORVUND
DIKT
Gro Dahle
Bestemordikt
Cappelen Damm, 2025
Bestemødrer med svimlande vengespenn i mangfaldige former.
DIKT
Gro Dahle
Bestemordikt
Cappelen Damm, 2025
AV HELGE TORVUND
Av og til hender det at ein saknar litt open begeistring i meldinga av diktbøker. Då Kurt Narvesen debuterte med Steppene i 1975 skreiv til dømes Erik Pierstorff i Dagbladet: «… den skal dere lese alle sammen, så kan vi snakke om den etterpå og holde en fest …» og «Ohoi, for fantasi» stemte Eli Oftedal i i VG.
Begge desse uttrykka tykkjer eg passar glimrande også på denne diktsamlinga av Gro Dahle. For ein fantasi, og for ein fest dette er å lesa for alle besteforeldre, alle som har besteforeldre, alle som kan bli besteforeldre og alle andre som er glade i å lesa dikt som løftar og lyg oss inn i ei sann og omfattande verd. Men sjølv om dette er ei diktbok som seier ‘Velkomen inn i bestemødrene si verd!’ og gjer det med eit lunt og lurt smil, så er jo det å vera besteforeldre ikkje bare ein fest. For sjølv om Gro Dahle tillét seg å vera ein spøkefugl og livsnytar, har ho aldri vore redd for å ta opp det trugande og farlege i dikta sine. Ikkje nok med at desse dikta tek oss med langt inn i mange ulike bestemødrer sin reelle opplevingssfære, men her møter me verkeleg ein slik leaping poetry som Robert Bly skildra og etterlyste. Me suser brått bort frå barnevogner og kjøkkenrot og flyg av garde:
slik bestemødre flyr
bare for å fly
en liten tur over nabolaget
høyt over furu og grantrær
med mage og rompe og lår
med barnet
som holder seg fast
rundt halsen
med tykke, myke, fuktige hender
Nå må du høre på meg!
Nå må du ikke slippe
Nå må du holde deg fast
(s. 37)
Alt i «Hjem, sier hunden» frå 2019 skreiv Gro Dahle at «Vi kommer fra bestemødre og bestefedre», men denne boka er først og fremst tileigna bestemødrene. Dahle har ein rik fantasi å ausa av og ho har ei god kjensle for når spranget skal skje, frå det gjenkjennelege og realistiske, frå melis på leppene og frå det trivielle bestemorsspråket og over i dei bokstavleg talt fabelaktige bileta og situasjonane:
Hva skal jeg gjøre?
Hvordan skal jeg hjelpe?
Er det noe dere trenger?
Jeg kan kjøpe en barnevogn
Jeg kan rydde på kjøkkenet
Jeg kan gnage et stort hull i veggen
på størrelse med Australia
med alt maset mitt
(s. 20)
Ho utviklar også dette at me kjem frå besteforeldra vidare, biletet utvidar seg og veks til eit mektig dikt med den Dahlske underfundige humoren og ein smittande energi. Og i denne prosessen opplever me at det er mogleg å tenkja at bestemor vert identisk med Moder Jord:
Vi er bestemorskogen
Vi er greiner og blader
Vi er koret
og fletter oss inn i hverandre
står der og vaier med kroppene våre
står der og gynger og gynger med lårene
gynger med knærne, leggene
svinger med armene, svaier med ryggene
trær i vinden, hals og nakke
bestemor, bestefar
mormor, farmor
farfar, morfar
tante, onkel
Vi er trær langs veien
står der og strekker oss ut
fulle av armer, røtter
blader, bark og barnåler
står der og bærer
vinker
(s. 59)
Men så er det ingen spøk å ha barnebarn. Alle besteforeldre får kjenna på uro og otte for dei små liva dei kan vera sette til å passe på. Det fabulerande i desse dikta fortel mykje om eit barns perspektiv og evne til å la det som er for handa endra seg og verta til noko heilt anna i leikens liv. Og som litterært grep fungerer også det fabulerande godt som ein kontrast til eit djupt alvor som lurer like under overflata i det tette samværet med barnebarn, slik alle besteforeldre veit altfor godt:
Å sitte ved siden av et barn som sover
Å ligge ved siden av et barn som sover
Å drikke av barnets søvn
Men lever hun da?
Lever hun fortsatt?
Puster hun ikke?
Dette lille hjertet
Disse små lungene
Jeg klyper henne i fingeren
kiler henne på kinnet
da slår hun ut med armene i søvne
(s. 132)
Det sårbare barnet kan skade seg, men bare dette at bestemor tenkjer på alt som kan gå galt kan gje henne òg eit trykk i hovudet, få henne til å svimla. Alle slags tankar ligg og trugar med sitt mørke vesen like ved alt det fine og lette. Kan ho brått sjølv få eit anfall? Slik flettar desse dikta saman linjer om frykt og fabel i ulike lag, munter klang og mørk klage:
Det er vel ikke døden
som tasser rundt i sokkelesten
der ute i gangen?
Som står der i hjørnet og ser på meg
med skrått blikk?
Et ansikt i gardinene
jeg ikke kjenner igjen
En bevegelse
Et pust mot bakhodet
Det er vel ikke derfor
fingrene mine har begynt å prikke?
Er det derfor jeg er svimmel?
Andpusten opp veien?
Ustø i trappa?
(s. 43)
Men her er ikkje minst mange konkrete observasjonar av det gode, det nære, det gledelege og trøystande ved å vera tett inntil uskylda og det spontane barnebarn-livet.
Dahle skriv om korleis sovande barn luktar; «Den våte pusten mot halsgropen/det fuktige håret mot haken/den søtlige lukta/av rabarbra og svette». Ho formidlar desse stemningane med ei innleving og ein fridom som fenger, og nyttar nokre suggererande verkemiddel som høver godt til situasjonane ho skildrar.
Kjære dyne
lån meg fanget ditt
lån meg hender
av bomull og dun
lær meg sanger fulle av fjær
fulle av mus, harer og hester
fulle av sauer, geiter og rever
og jeg skal synge og synge og synge
mens barnet vrir seg
sakte sidelengs inn i søvnen
med melk i munnviken (…)
(s. 48)
Og så er det som det er med Gro Dahle, ein veit ikkje kvar ein har ho. Ein veit ikkje kva ein kan forventa og kva som kan skje. Når bestemødrer kan verta tre med røter og greiner, dei kan vera mytologiske vesen, frø, blomsterlauk, måke, kråke, ørn, ei som strikkar, ei skjelpadde, ei mor bak mora, grunnfjell og kråkesølv, ei mormor av ull, av sand, av bjørkeved og av butterdeig og ei settepotet. Ein landsby. Og alle må jo forstå, at når det er slik, så veit ein aldri, plutseleg kan bestemora verta veldig liten:
Av og til kan vi miste en bestemor
ut av en lomme
ut av en veske
ut av en handlepose
og lure på
hvor i all verden
var det hun ble av?
(s. 121)
HELGE TORVUND er poet. Han har arbeidd som psykolog og som hovudmeldar av lyrikk i Dagbladet. Torvund har i ei årrekke vore lærar ved den digitale skriveverkstaden Diktkammeret.no. I tillegg til diktsamlingar har han publisert barnebøker, sakprosa, songtekstar og gjendiktingar.
